Vasskadar og ansvar – kva gjeld for deg som huseigar?

Ifølgje Meteorologisk institutt kjem det her i landet i snitt 20 prosent meir nedbør i året no, samanlikna med starten av 1900-talet.[1]

Mange trur at forsikringa automatisk dekkjer vasskadar, men det er ofte berre tilfelle ved plutselege og uventa hendingar – som ein sprukken vassleidning eller ekstremver. Skadar som kjem gradvis, eller som skuldast manglande vedlikehald, fell gjerne utanfor dekninga. Det er viktig å setje seg inn i om forsikringsvilkåra ein har, er gode nok.

Når regn og anna ekstremver påfører skade på bygningar og anna eigedom, kan det verke naturleg å vende seg mot det offentlege. Men sjølv om kommunane har plikt til å planleggje og førebyggje naturskadar, gir ikkje dette deg som privatperson automatisk rett til erstatning. Domstolane har slått fast at grunneigar sjølv har ansvar for å sikre eigedommen sin mot naturkreftene.

Naturkreftene, kommunen eller naboen?

Annleis kan det derimot vere dersom det offentlege aktivt har utført vassdragstiltak som har påført skade.

I ei sak frå Eidsivating lagmannsrett[2] hadde kommunen sitt røyrsystem leidd overflatevatn frå eit industriområde og ut i ein bekk, noko som hadde ført til sterkt auka vassføring og inntrenging i kjellarar i bustadhus. Retten kom til at kommunen var erstatningsansvarleg, trass i at det hadde gått mange år frå tiltaka var utført til skadane oppstod, og at det var fleire ulike årsaker til overfløyminga. Erstatningsplikt fann lagmannsretten heimel for i vannressurslova § 47.

I praksis oppstår ofte spørsmålet om skaden har årsak i naturkreftene, eller om menneskeleg aktivitet har verka inn på ein måte som gir grunnlag for ansvar. Dette er særleg praktisk i naboforhold.

Grannelova (naboloven) seier – enkelt forklart – at du ikkje skal gjere tiltak på din eigedom som skadar naboen sin eigedom på urimeleg vis. Men for å få erstatning, må naboen kunne bevise at tiltaket faktisk har ført til skaden, og at han sjølv har gjort det han kan for å førebyggje.

Rettspraksis viser at det skal ein del til før naboens aktivitet gir krav på erstatning. Det må her nemnast at saker om sviktande/utdatert handtering av overvatn kan løysast gjennom jordskifteretten, utan at det nødvendigvis må kome til tvist mellom naboane. Jordskifteretten kan både bestemme at konkrete tiltak skal gjennomførast, utarbeide reglar for drift og vedlikehald av tiltaket/anlegget, og eventuelt etablere eit eige lag for drifta, med vedtekter.

Endring av løp for elv/bekk/foss

Frå tid til anna dukkar det opp saker der naboar skuldar kvarandre for å ha endra på vassføringa hos seg, slik at ein av dei får skade på sin eigedom.

Det er vanskeleg å finne døme på at dette fører fram, og domstolane synest å stille strenge beviskrav, i tillegg til at det blir nøye vurdert kva ein sjølv har gjort for å sikre seg mot skade.

I ei sak frå Gulating lagmannsrett[3] blir det nøkternt konstatert at

«Uaktet det som ellers skjer ved menneskelige inngrep i et område, er fosser, bekkestrenger og vannløp i forandring over tid. Vann finner alltid minste motstands vei og graver seg også frem.»

Det vart ikkje funne bevist at den aktiviteten naboen hadde gjort for å få betre tilgang på drikkevatn til dyra på garden, var årsak til dei problema motparten opplevde. Elles kommenterte retten at den påstått skadelidne

«intet har gjort for å begrense vannskadene og heller ikke for å avverge flom selv etter flomvarsel ved ekstremvær som «Synne».

Boring og grunnvatn

Dei seinare åra er boring av energibrønnar blitt utbreidd. Ved å bore seg ned i grunnfjellet, kan den jamne temperaturen der nede nyttast til oppvarming av bygg, fortrinnsvis med varmepumpe. Det er fleire døme på at slik boring blir påstått å ha ført til skade på naboeigedom, og årsakssamanhengen har blitt drøfta langt oppe i rettssystemet.

I ei sak for Høgsterett frå 2023[4] hadde det oppstått store setningsskadar på ein eigedom etter boring av energibrønn på naboeigedommen. Huset som vart skadd, var delvis bygd på eit «basseng» av leire og lausmassar metta av grunnvatn. Etter boringa hos naboen fann grunnvatnet i bassenget veg via brønnen ned til grunnvatn i berget lenger nede, noko som førte til ustabilitet og setningsskadar.

Skadane var ikkje dekt over husforsikringa.

Lagmannsretten hadde meint at skaden var så «upårekneleg» for dei som stod for boringa at det ikkje kunne føre til erstatningsansvar, men Høgsterett var ikkje einig, og slo fast ansvar etter grannelova. Mellom anna uttalte Høgsterett at «i den grad valget står mellom de to naboene, er det uansett mindre urimelig at tapet rammer den som faktisk har fått boret brønnen i egen interesse, enn naboen som har fått huset skadet».

Dette viser at også «usynleg» vatn kan innebere ein risiko som må takast omsyn til når ein planlegg tiltak som moderne teknologi gjer mogleg. 

Oppsummering

Skadar som har med vatn å gjere, kan ha mange årsaker – frå naturkrefter til menneskelege inngrep. Som huseigar har du eit ansvar for å sikre eigedommen din, men i nokre tilfelle kan det offentlege eller naboen ha ansvar.

Det viktigaste du kan gjere, er å førebyggje, dokumentere og setje deg godt inn i forsikringsvilkåra dine. Søk juridisk bistand om du er i tvil om ansvar for skade som er oppstått.

[1] met.no/nyhetsarkiv/global-oppvarming-endrer-nedboren-i-norge
[2] Referanse LE-2006-33333
[3] Referanse LG-2015-153135
[4] Referanse HR-2023-02420-A